Zaburzenia snu dotyczą około 50% ludzi na całym świecie. Najczęściej dotyczą one ludzi starszych. Zdarza się także, że na bezsenność cierpią młodsze pokolenia. Efektem zaburzeń snu jest gorsze samopoczucie i nieprawidłowe funkcjonowanie w czasie dnia. Jesteśmy wypoczęci, gdy sen trwa odpowiednio długo i składa się z wszystkich faz. Prawidłowy sen powinien trwać 8 godzin. Zarówno jego nadmiar, jak i niedobór mogą prowadzić do negatywnych skutków. Sen jest stanem fizjologicznym niezbędnym dla zdrowia każdego człowieka.

Fazy snu

Sen dzieli się na dwie fazy: NREM i REM. Faza NREM występuje zaraz po zaśnięciu. Nie występują w nim jeszcze sny. W tej fazie mózg obniża ciśnienie tętnicze krwi, uwalnia się hormon wzrostu oraz znika napięcie mięśniowe. Ponadto obniża się temperatura organizmu. Faza REM jest najważniejsza. W jej trakcie występują marzenia senne, a umysł odpoczywa aktywnie. To sprzyja regeneracji oraz pomaga zapamiętać wszystko, czego nauczyliśmy się w ciągu dnia.

Zaburzenia snu – rodzaje

Występuje wiele zaburzeń snu, do których należą m.in. dyssomnie, parasomnie oraz wtórne zaburzenia snu. Dyssomnie są zaburzeniami, które charakteryzują się nieprawidłową ilością i jakością snu.

Wśród dyssomni można wyróżnić:

Bezsenność

Bezsenność jest zaburzeniem polegającym na za krótkim lub nieregenerującym śnie. Może trwać kilka dni (tzw. przygodna), do trzech miesięcy (krótkotrwała) lub być przewlekła. Objawami bezsenności są senność i zmęczenie oraz gorsza sprawność psychomotoryczna. Bezsenność przewlekła jest traktowana jak choroba. Przyczyny bezsenności są różne. W przypadku bezsenności przygodnej i krótkotrwałej są to zazwyczaj praca zmianowa, choroba somatyczna, bądź żałoba. 

Przewlekła bezsenność może mieć swoje źródła w:

• Bezsenności psychofizjologicznej – związana jest ze zwiększonym poziomem napięcia, rozbudzeniem, nadmiernymi obawami związanymi z brakiem snu i tego konsekwencjami. Zazwyczaj reakcje stresowe powodują przemijające zaburzenie snu. Takie zachowanie utrwala ten schemat.
• Bezsenności idiopatycznej – w dzieciństwie następuje uszkodzenie struktur mózgu odpowiedzialnych za sen.
• Bezsenności wtórnej – jest efektem chorób somatycznych, takich jak dusznica bolesna, czy przewlekła zaporowa choroba płuc. 
• Inne przyczyny takie jak: zaburzenia psychiczne, odstawienie substancji psychoaktywnych.

Hipersomnie

Hipersomnie jest to zbyt długi sen trwający powyżej 9 godzin, który pojawia się w ciągu dnia pomimo spania w nocy. Zazwyczaj jest efektem depresji oraz zażywania dużych dawek leków psychotropowych lub alkoholu.

Narkolepsje 

Narkolepsje to choroba składająca się z kilku objawów:

• napady senności – chory bardzo szybko zasypia w dowolnej sytuacji,
• katapleksja – jest nagłym spadkiem napięcia mięśniowego, po czym chory bezwładnie osuwa się na ziemię,
• omamy senne – występują bardzo realistyczne sny,
• paraliż senny – czujemy przy zasypianiu lub w trakcie budzenia, że nasze ciało jest sparaliżowane.

Zaburzenia rytmu snu i czuwania 

Zaburzenia rytmu snu i czuwania występują w wyniku zaburzeń funkcjonowania wewnętrznego zegara biologicznego. Spowodowane są zmianą stref czasowych, bądź pracą zmianową.

Parasomnie

Parasomnie są niepożądanymi zjawiskami występującymi w trakcie snu.

Do najbardziej znanych parasomnii należą:

• lunatyzm – aktywność ruchowa występująca podczas snu, któremu nie towarzyszy powrót świadomości,
• ukojenie przysenne – poczucie dezorientacji występujące po przebudzeniu połączone z bełkotaniem, brakiem kontaktu z otoczeniem,
• lęki nocne – nagłe wzbudzenie i towarzyszące mu objawy napadu paniki, lęku czy krzyku, dodatkowymi objawami są rozszerzone źrenice, zwiększone napięcie mięśni oraz pocenie się
• koszmary senne – wywołujące silny lęk, realistyczne sny, które pamięta się długo jeszcze po wybudzeniu, a ich przyczyną mogą być doświadczenia z dzieciństwa albo zespół stresu pourazowego.

Wtórne zaburzenia

Wtórne zaburzenia snu towarzyszą zazwyczaj innym chorobom psychicznym i somatycznym. Mogą być także następstwem wcześniej przyjmowanych leków czy używek. 

Przyczyny zaburzeń snu

Zaburzenia snu mogą być objawem różnych schorzeń zarówno psychicznych jak i somatycznych.

W przypadku pierwotnych zaburzeń snu, czyli dyssomni czy parasomni najczęstszymi przyczynami są:

• Nieprzestrzeganie zasad higieny snu – wynikają one z nieregularnego trybu życia, czy też szkodliwych nawyków. Grupa osób, które są najbardziej podatne to te, które budzą się i zasypiają w różnych porach, jedzą późno posiłki, nie uprawiają żadnej aktywności fizycznej czy spędzają w łóżku dużo czasu na oglądaniu telewizji, czy czytaniu.
• Uwarunkowania genetyczne – objawy pojawiają się w dzieciństwie i utrwalane są w dorosłym życiu.
• Przyczyny psychofizjologiczne – ich powodem mogą być nadzwyczajne sytuacje w życiu jak śmierć bliskiej osoby, rozwód, kłopoty finansowe.

Zaburzenia snu – skutki

Zaburzenia snu trwające dłuższy czas, mogą powodować szereg negatywnych efektów psychicznych i fizjologicznych:

• spadek koncentracji,
• zwiększona ilość błędów w pracy,
• spadek samopoczucia i zmiany nastroju,
• zmęczenie, spowolnienie reakcji, gorszy refleks,
• luki w pamięci,
• rozdrażnienie, irytację, gniew, huśtawki emocjonalne,
• wzrost ryzyka wystąpienia depresji,
• skłonności do otyłości,
• większa podatność na choroby układu krążenia,
• większa podatność na infekcje,

Diagnoza i leczenie zaburzeń snu

Diagnostykę zaburzeń snu należy zacząć od lekarza rodzinnego. Po wykluczeniu chorób somatycznych należy udać się do lekarza psychiatry, neurologa bądź poradni zaburzeń snu.

Sposób leczenia zależy od rodzaju zaburzenia i w związku z tym można stosować:

• farmakoterapię polegająca na podaniu leków nasennych lub przeciwdepresyjnych,
• chronoterapię – sposób leczenia oparty na wiedzy o lekach i hormonach,
• terapię poznawczo – behawioralną – stosowanie odpowiedniej terapii jako sposobu leczenia wynika z faktu, że czynniki psychiczne i behawioralne często wywołują i podtrzymują zaburzenia snu, a praca nad nimi z terapeutą może przynieść pożądane efekty.

Jak leczyć zaburzenia snu?

Przestrzegając kilka zasad można zadbać o właściwą higienę snu i znacznie zmniejszyć możliwość zaburzeń.

Do najważniejszych należą:

• dbanie o zdrowy styl życia – unikanie substancji, które pobudzają organizm, takich jak kofeina, alkohol (spłyca sen), nikotyna,
• unikanie drzemek w ciągu dnia,
• niejedzenie obfitych posiłków przed zaśnięciem,
• ustalenie i przestrzeganie stałych rytmów snu i aktywności,
• unikanie ćwiczeń przed spaniem – uprawianie sportu 5-6 godzin przed snem, gdyż działa on pobudzająco,
• dbanie o odpowiednią temperaturę w pomieszczeniu, w którym śpimy najlepiej ok. 18℃ oraz by było przewietrzone.

Zobacz również „Zaburzenia odżywiania – czym są, kiedy się pojawiają, jak leczyć”