Manipulacja emocjonalna jest rodzajem wpływu na drugiego człowieka, który ma go skłonić do działania, w przekonaniu, że robi to z korzyścią dla siebie. To działanie zazwyczaj jest sprzeczne z interesem manipulowanej osoby i służy jedynie osiągnięciu celu przez manipulatora. Ten rodzaj manipulacji odwołuje się do stanów emocjonalnych. Takie zachowanie jest nieuczciwe, a osoba, która korzysta z takich technik robi to zazwyczaj z premedytacją. Manipulacja emocjonalna zwana jest również psychomanipulacją i bazuje na wiedzy dotyczącej mechanizmów funkcjonowania ludzkiej psychiki. Powszechnie taka forma wywierania wpływu uznawana jest za nieetyczne zachowanie. 

Gdzie stosowane są techniki psychomanipulacji?

Z manipulacją emocjonalną można spotkać się niemal wszędzie. Najczęściej stosowane techniki psychomanipulacji występują w:

• Związkach – ofiarami manipulacji emocjonalnej mogą być małżonkowie lub partnerzy. Zazwyczaj taka forma wpływu dotyka osób, które mają nadmierne poczucie obowiązku i trudno im odmówić ukochanej osobie. W tego typu związkach często dochodzi do psychicznego znęcania się.
• Polityce – charakteryzują się taką formą wywierania wpływu na jednostkę, by wybory podejmowane przez nią były inne niż poglądy, w które wierzy.
• Sekcie – skrajny przypadek, w którym dochodzi do absolutnego przejęcia władzy nad daną osobą.

Manipulacja emocjonalna – metody i techniki

Istnieje wiele metod i technik psychomanipulacji, które są stosowane w różnych okolicznościach. Część z nich, szczególnie te łagodne są stosowane w handlu, reklamie, polityce i z reguły są akceptowane społecznie. Inne są potępiane zarówno społecznie jak i prawnie. Stosujący je używają bardziej wyrafinowanych metod, by wymusić zmianę zachowania konkretnej osoby. Do najbardziej znanych technik manipulacji emocjonalnej można zaliczyć dezinformację, propagandę, cenzurę, przekaz podprogowy, programowanie neurolingwistyczne, indoktrynację, pranie mózgu.

Dezinformacja

Polega na przekazywaniu spreparowanych i fałszywych informacji, by zmusić do pewnego zachowania osobę lub grupę osób. W ramach dezinformacji stosuje się negowanie lub odwracanie faktów, mieszanie prawdy i kłamstwa, modyfikację motywu lub okoliczności, generalizowanie. Ponadto to tej grupy należy kamuflaż (bardzo szczegółowe opisywanie sytuacji, by przysłonić główną informację), interpretacja (by wywołać odpowiednie skojarzenia), nierówna reprezentacja (stronnicze przedstawianie informacji).

Propaganda

Jest to świadoma perswazja za pomocą słów, symboli, haseł, ukierunkowana na upowszechnianie pewnej ideologii, by masowo wpływać na dużą grupę ludzi. Propaganda odwołuje się do strachu, autorytetu, jest wielokrotnie powtarzana, odwołuje się do wartości uniwersalnych, stosuje nadmierne uproszczenia.

Cenzura

Jest selektywnym przekazywaniem informacji, po usunięciu treści niezgodnych z przekonaniem.

Przekaz podprogowy

Polega na oddziaływaniu na mózg poprzez informację pomimo braku świadomości ich postrzegania. Zazwyczaj są to odbierane poniżej progu świadomości słowa lub dźwięki.

Programowanie neurolingwistyczne (NLP)

Skupia się na kontroli umysłu swojego lub innej osoby. Krótko mówiąc, polega na takim zaprogramowaniu zachowania, które jest właściwe dla odniesienia danego celu, często korzystając z najlepszych praktyk innych osób. NLP daje możliwości rozwiązywania własnych problemów w sposób łatwy i skłaniający do pozytywnego myślenia.

Indoktrynacja

Polega na wpajaniu ideologii, przekonań w taki sposób, by osoba poddana jej działaniu nie miała o tym pojęcia. Człowiek, który jest poddany indoktrynacji uważa, że sposób myślenia i interpretacji rzeczywistości jest jego własny.

„Pranie mózgu”

Zmierza do nagłej i dramatycznej zmiany przekonań i wartości. Musi ono spełnić pewne warunki, by być zaliczonym do technik psychomanipulacyjnych, więc zmiana przekonań i wartości musi być nagła. Osoba poddana tej metodzie musi być odizolowana od standardowych źródeł informacji oraz być poddawana nieustannej manipulacji. Ponadto taka osoba musi być przekonana, że jest to chwilowa sytuacja i po tym nastąpi powrót do normalności.

Inne metody psychomanipulacji

Psychomanipulacja korzysta również z technik perswazji oraz technik wpływu społecznego. Psychomanipulacja nie może jednak zrównywana z perswazją, czy wywieraniem wpływu. Za perswazją i technikami wpływu społecznego stoją działania etycznie neutralne, a część z nich jest ukierunkowana na dobro innych ludzi. 

Perswazja służy przekonaniu do racji powszechnie uznawanych za słuszne, w odróżnieniu od manipulacji emocjonalnej, gdzie własne interesy realizuje się czyimś kosztem. Metody i techniki w ramach perswazji i wywierania wpływu społecznego cechują się większą otwartością i pozostawiają przestrzeń do świadomego i samodzielnego wyboru. Niemniej jednak z uwagi na fakt, że metody psychomanipulacji bazują na typowych schematach zachowań ludzkich wykorzystywane są mechanizmy z szeroko rozumianego obszaru wywierania wpływu. 

Manipulacja emocjonalna w związkach

Powyższe techniki manipulacji emocjonalnej głównie dotyczą przekazów kierowanych do grupy ludzi. Psychomanipulacja w związkach wykorzystuje metody i techniki, które pozwalają manipulatorowi osiągnąć cel. 

Do najpowszechniejszych technik manipulacji należą:

• Kłamstwo – polega na naginaniu rzeczywistości i tworzeniu własnych wersji wydarzeń.
• Dominacja w rozmowie – brak argumentów oraz obawa przed utratą kontroli w trakcie rozmowy kieruje manipulanta do przejęcia wypowiedzi i doprowadzenia do momentu, w którym osoba manipulowana uzna, że nie ma racji.
• Obwinianie wszystkich za swoje błędy – forma przekazu, która pozwala udowodnić, że osoba manipulująca nie zawiniła.
• Obniżanie poczucia wartości – manipulant poprzez wytykanie słabości buduje w partnerze kompleksy i niepewność siebie. Skupia się na rzeczach mało istotnych, wyolbrzymia ich wartość. Wszystko po to, by osoba manipulowana traciła na swoim poczuciu wartości.
• Udawanie zakłopotania i niewiedzy – technika, która ma za zadanie wpędzenia partnera w poczucie, że komplikuje sytuację, jest to także „gra na czas”, by zyskać chwilę na wymyślenie argumentów.
• Stawianie ultimatum lub wyznaczanie granic czasowych – jest to tworzenie presji, by partner nie miał swobody do zastanowienia się. 

Dodatkowo do technik, można zaliczyć: złośliwość, sarkazm, unikanie kontaktu, udawanie ofiary, wzbudzanie poczucia winy. 

Manipulacja emocjonalna – jak się bronić?

Znajomość mechanizmów manipulacji emocjonalnej może służyć obronie przed tego typu praktykami. By nie ulegać psychomanipulacji, warto zostawiać sobie czas na reakcję. Ponadto można przeciwstawić się metodom manipulacji emocjonalnej poprzez trening asertywności oraz budowanie poczucia własnej wartości. Asertywność nauczy nas odmawiać i bronić swojego zdania, przy jednoczesnym poszanowaniu praw innych osób. Praca nad poczuciem własnej wartości pozwoli z kolei na radzenie sobie w momentach, gdy będziemy słyszeć krytykę lub będą zdarzały nam się porażki. Obrona przed manipulacją emocjonalną to również odwaga, by nazywać konkretne działania manipulacyjne. Pozwoli to zdemaskować osobę, która stosuje takie praktyki. Zdemaskowanie osłabia manipulację emocjonalną. W rozmowie warto zadbać o jasność i precyzję. Nie należy zostawiać przestrzeni do tzw. lania wody, tylko skupić się na problemie. Taka forma komunikacji wytrąca wiele możliwości negatywnego wpływania przez manipulanta.

Przeczytaj również artykuł „Inteligencja emocjonalna – co to jest?”