Gaslighting jest formą manipulacji psychologicznej, która ma doprowadzić do obniżenia poczucia wartości oraz osłabienia psychicznego i emocjonalnego. Uznawany jest za jedną z najgorszych i najbardziej niebezpiecznych form manipulacji. 

Co to jest gaslighting?

Gaslighting służy zdobywaniu władzy, bądź ma na celu przejęcie kontroli nad kimś. Taka praktyka stosowana jest często przez dyktatorów, pojawia się także w związkach czy pracy. W przypadku gaslightingu oprawca wykazuje się często empatią, którą świadomie wykorzystuje. Gaslighting jest formą manipulacji psychologicznej, która ma doprowadzić do obniżenia poczucia wartości oraz osłabienia psychicznego i emocjonalnego. Uznawany jest za jedną z najgorszych i najbardziej niebezpiecznych form manipulacji, by krzywdzić inne osoby. Proces manipulacji jest długi, a stosowane techniki subtelne. Ofiara tego procederu nie dostrzega nic niepokojącego i coraz bardziej uzależnia się od oprawcy. Z czasem osoba będąca ofiarą gaslightingu zatraca granicę pomiędzy tym, co jest rzeczywistością, a co nią nie jest. Gaslighting używany jest często przez psychopatów i narcyzów. Skutkiem takiej formy przemocy jest kwestionowanie własnych odczuć oraz utrata zaufania do siebie.   

Skąd pochodzi termin gaslighting?

Termin „gaslighting” pojawił się w sztuce Patricka Hamiltona z 1938 roku zatytułowanej Gaslight. Na jej podstawie powstały dwa filmy w 1940 i 1944 roku. Ta druga produkcja z udziałem Ingrid Bergman i Charlesa Boyera przyczyniła się do spopularyzowania terminu gaslight. Fabuła sztuki i filmów opisuje toksyczny związek, w którym mężczyzna próbuje przejąć kontrolę nad spadkiem żony. Mąż stosuje różnego rodzaju socjotechniki, które mają sprawić, że żona zacznie tracić kontakt z rzeczywistością i będzie wierzyła, że jest chora psychicznie. Mężczyzna regularnie przyciemnia oświetlenie gazowe w sypialni żony, jednocześnie mówiąc jej, że zmiany oświetlenia następują tylko w jej głowie. Za pomocą tego zabiegu i kilku innych doprowadza kobietę do szaleństwa. 

Jakie techniki stosują gaslighterzy?

Gaslighter może posługiwać się różnymi technikami, które służą kontrolowaniu i oddziaływaniu na daną osobę oraz innych, z bliskiego otoczenia. 

Do typowych zachowań oprawcy można zaliczyć:

• przeinaczanie faktów na swoją korzyść,
• zaprzeczanie lub celowe zapominanie,
• przenoszenie odpowiedzialności na innych,
• odcinanie ofiary od rodziny i przyjaciół oraz wmawianie, że oni są winni wszelkich problemów,
• zmienianie i zakłamywanie zdarzeń z przeszłości,
• bagatelizowanie i wyśmiewanie uczuć ofiary,
• okazywanie fałszywej troski i współczucia, dla przekonania ofiary, że jest się po jej stronie,
• elastyczne podejście do ofiary, w zależności od nastroju ofiary,
• skłonność do przemocy fizycznej,
• wmawianie ofierze, że wyolbrzymia problemy, dramatyzuje,
• sugerowanie ofierze, że jest szalona,
• podejmowanie działań, które mają na celu skłócenie ofiary z innymi,
• obrażanie się bez powodu, grożenie odejściem.

Gaslighting w relacjach

Gaslighting w związku doprowadza z czasem do toksycznej relacji. Gaslighter często posuwa się do opowiadania kłamstw, które wypowiada z miną sugerującą prawdomówność. Ofiara traci pewność siebie oraz poddaje w wątpliwość swoją kondycję psychiczną. Ponadto sprawca gaslightingu wykorzystuje wiedzę o swojej bliskiej osobie, by formułować negatywne opinie o jej zachowaniu. Jest to wykorzystywanie unikalnej wiedzy o partnerze dla „osłabiania” jego pewności. Sprawcy gaslightingu stosują często działania, które powodują, że otoczenie ofiary z czasem się od niej odsuwa. Jest to wynik kłamstw, niedomówień, ochładzania relacji. Gaslighting będący formą przemocy psychicznej występuje także w środowisku takim jak praca. W rolę gaslighterów wchodzą przełożeni, bądź współpracownicy. Techniki, jakie stosują, opierają się na wprowadzaniu ofiary w błąd po to, by źle wykonała swoje obowiązki i poniosła za to odpowiedzialność. Innymi rodzajami dyskredytacji ofiary jest zarzucanie jej braku kompetencji, czy prowokowanie dziwnych sytuacji, które w złym świetle przedstawiają ofiarę. 

Jak rozpoznać czy jesteśmy pod wpływem gaslightera?

Gaslighting z uwagi na subtelną formę przemocy bywa trudny do zauważenia przez ofiarę. Proces manipulacji trwający dłuższy czas nie pozwala zauważyć od razu, że w życiu dzieje się coś złego. Jeżeli czujemy, że mogliśmy paść ofiarą przemocy emocjonalnej, warto zadać sobie pytania:

• Czy po rozmowie z partnerem przestajesz wierzyć w to, o czym myślałeś wcześniej?
• Czy partner mówi ci, co powinieneś czuć, robić, myśleć?
• Czy kłamiesz tylko dlatego, by nikt nie myślał, że zwariowałeś?
• Czy czujesz, że poczucie twojej wartości spada?
• Czy przez partnera masz ograniczone kontakty z rodziną, bliskimi?

Gdy uzyskamy na powyższe pytania twierdzące odpowiedzi, powinniśmy zacząć myśleć, że mogliśmy paść ofiarą gaslightingu. Powinniśmy wtedy zacząć szukać pomocy specjalisty: psychoterapeuty lub psychologa, albo przynajmniej postarać się porozmawiać z bliskimi.

Jak radzić sobie z gaslightingiem?

Ofiary gaslightingu powinny próbować przerwać proces manipulacji, jaki dokonuje gaslighter. Jeżeli samodzielnie chcielibyśmy poradzić sobie z gaslightingiem powinniśmy skupić się na poniższych sugestiach:

• Otwarcie mówmy, co nam nie odpowiada, czego sobie nie życzymy. Stawiajmy wyraźne granice, na co się godzimy, a na co nie. Przy przekraczaniu granic przez gaslightera konsekwentnie sankcjonujmy takie zachowanie, by agresor czuł, że nie może z nami w ten sposób postępować.
• Nie pozwalajmy na krytykowanie naszych uczuć i emocji, które nam towarzyszą.
• W sytuacji, gdy nie mamy pewności co do swojego zachowania, konsultujmy je z innymi zaufanymi osobami. One będąc zdystansowane, powinny dać nam pewność co do słuszności naszej oceny sytuacji, czy odpowiednich zachowań.
• Nie pozwólmy, aby nie reagować na żadne wydarzenie, które budzi w nas niepokój. Brak reakcji upewnia manipulanta i skłania do dalszych negatywnych działań.

Pomoc specjalistyczna

W przypadku, gdy samemu jest nam trudno poradzić sobie z przemocą gaslightingu, powinniśmy skorzystać z pomocy specjalistycznej. Najlepszą pomoc uzyskamy, kontaktując się z psychoterapeutą. Z jego pomocą dostrzeżemy, że źródłem problemu jest toksyczna osoba, która nami manipuluje. Psychoterapeuta przeprowadzi nas przez trudny proces powrotu do normalności. Odzyskamy poczucie własnej wartości, wzmocnimy w sobie pewność, odzyskamy stabilność psychiczną. Sam proces terapii może sprawić, że zakończymy związek z manipulatorem, by całkowicie uwolnić się od toksycznej relacji.