Depresja u dzieci i młodzieży to niedoceniany problem, który pojawia się jednak coraz częściej. Jako osobna jednostka chorobowa została opisana dopiero w latach 70. XX wieku. Wcześniej uważano, że dzieci nie są w stanie odczuwać tak znacznych wahań nastroju. Na przestrzeni ostatnich lat obserwuje się znaczny wzrost zachorowań na depresję u dzieci i młodzieży. Ocenia się, że nawet 25% osób do 18 roku życia przechodzi epizod depresyjny, który wymaga specjalistycznej pomocy. Depresja u dzieci ma swoją specyfikę i często różni się od potocznego wyobrażenia depresji u osób dorosłych. Pewnie z tego powodu dość trudno jest zauważyć rodzicom jej symptomy u dzieci i nastolatków.

Objawy depresji u dzieci i młodzieży

Objawy depresji u dzieci i nastolatków w pewnej części są zbliżone do symptomów obserwowanych u dorosłych. Główna różnica polega na tym, że u młodych ludzi dominuje drażliwość, rozdrażnienie i zachowania agresywne. Objawy depresji zależą od etapu rozwoju dziecka. Młodszym dzieciom trudniej wyrazić to, co czują i nazwać swoje emocje. Niemniej jednak objawy, które powinny budzić niepokój, mogą wynikać z dolegliwości cielesnych.

Należą do nich:

• bóle brzucha
• bóle głowy
• dolegliwości nóg
• brak apetytu, łaknienia
• mimowolne moczenie się.

Możemy zaobserwować u nich:

• apatię,
• brak zainteresowania np. zabawą,
• zwiększoną drażliwość,
• niechęć do współpracy,
• lęk separacyjny (niewspółmierna do sytuacji obawa przed rozstaniem z bliskimi osobami).

Objawami młodzieżowej depresji są:

• smutek, płaczliwość, wrogość do otoczenia, łatwe wpadanie w złość lub rozpacz, zaburzenia nastroju,
• apatia,
• wycofanie z życia towarzyskiego,
• wysoki poziom lęku i obawy przed przyszłością, niemożnością osiągnięcia celów edukacyjnych i życiowych,
• nadmierna reakcja na krytykę,
• depresyjne myślenie, nadmierny pesymizm, 
• brak przyjemności przeżywania przyjemności, radości,
• zaniedbania w wyglądzie i higienie,
• samookaleczenia,
• myśli samobójcze,
• zaburzenia koncentracji, trudności z zapamiętywaniem,
• pobudzenie psychoruchowe (skubanie, zacieranie rąk),
• wzrost lub zmniejszony apetyt,
• zaburzenia snu.

Depresja u dzieci i młodzieży – przyczyny

Przyczyną wystąpienia depresji nie jest zwykle pojedynczy czynnik biologiczny, bądź jedno wydarzenie zewnętrzne. Należy brać pod uwagę szereg procesów biochemicznych zachodzących w mózgu, czynniki genetyczne czy wpływ środowiska zewnętrznego.

Lekarze i psycholodzy uważają, że za depresję odpowiada kilka czynników:

• Geny – ryzyko zachorowania na depresję w pewnym stopniu zależy od naszych przodków i bliskich w rodzinie. W praktyce oznacza to, że jeżeli ktoś z naszej rodziny, rodziców, dziadków, rodzeństwa, miał depresję, zwłaszcza we wczesnym okresie rozwoju, to wzrasta u nas prawdopodobieństwo zachorowania na tę chorobę.
• Procesy biochemiczne zachodzące w mózgu – gdy dochodzi do zaburzeń równowagi między różnymi substancjami biochemicznymi.
• Psychogenne – należą do nich niska samoocena, skłonność do negatywnego interpretowania faktów i wydarzeń, skłonność do samokrytyki.
• Trudne wydarzenia – z którymi w dzieciństwie nie byliśmy w stanie sobie poradzić i nie otrzymaliśmy pomocy. Wpłynęło to negatywnie na funkcjonowanie dziecka i spowodowało przewlekły stres. Dodatkowo do tej kategorii możemy zaliczyć molestowanie czy wykorzystywanie seksualne, konflikty w rodzinie, śmierć rodziców, problemy szkolne, zerwanie więzi z ukochaną osobą.

Leczenie depresji u dzieci i młodzieży

Ze względu na różne postacie depresji i czynniki warunkujące jej powstanie, które wpływają na przebieg choroby, leczenie depresji ma zarówno bardzo zróżnicowany, jak i indywidualny charakter. Leczenie depresji u dzieci i młodzieży rozpoczyna się od porad dla rodziców i psychoedukacji dziecka cierpiącego na to zaburzenie i jego rodziny. Duże znaczenie w tym procesie mają poradnie psychologiczno-pedagogiczne. W przypadku mniej nasilonej depresji stosuje się także psychoterapię. W zależności od potrzeb można stosować psychoterapię indywidualną, grupową lub rodzinną. Jeżeli taka pomoc okaże się niewystarczająca, to należy włączyć leczenie farmakologiczne. O stosowaniu leków decyduje psychiatra dzieci i młodzieży. W przypadku dziecka do 16 roku życia o leczeniu depresji decydują tylko rodzice lub opiekuni prawni. Gdy dziecko skończy 16 lat, samo musi wyrazić zgodę na leczenie depresji. Leczenie zaburzeń depresyjnych u dzieci i młodzieży zawsze musi mieć charakter kompleksowy i powinno obejmować:

• leczenie farmakologiczne, jeśli jest konieczne,
• oddziaływanie psychoterapeutyczne,
• oddziaływanie psychoedukacyjne.

Najbardziej efektywną, indywidualną terapią dla dzieci jest psychoterapia behawioralna. Dla starszych dzieci i młodzieży praktykuje się także terapię poznawczo – behawioralną i psychodynamiczną. Terapia poznawczo – behawioralna zakłada, że emocje człowieka są kontrolowane przez sposób myślenia, przez jego spostrzeżenia oraz opinie na temat siebie i innych. Leczenie tą metodą polega na zmianie negatywnych wzorców myślenia i przekonań. Z kolei terapia psychodynamiczna zakłada, że funkcjonowanie człowieka jest uwarunkowane wydarzeniami z przeszłości dziecka, genami oraz aktualną sytuacją. W trakcie leczenia rozpoznawane są emocje i nieświadome motywy kierujące zachowaniem młodego człowieka.

Jak pomóc dziecku z depresją?

Pomoc dziecku, które cierpi na depresję powinno zaczynać się od zrozumienia i uznania jego choroby jako poważnego stanu. Obecność i zaangażowanie rodziców stanowi ważny czynnik w procesie leczenia depresji dzieci i młodzieży i stanowi bardzo ważny czynnik na drodze powrotu do zdrowia. Pomoc rodziców dla dzieci, które chorują na depresję powinna przejawiać się poprzez:

• bycie obecnym w życiu dziecka, dbanie o pozytywne relacje,
• wspieranie w trudnych chwilach, pokazanie, że dziecko może liczyć na rodziców,
• docenianie i chwalenie dziecka,
• nieumniejszanie i nielekceważenie problemów dziecka,
• bycie empatycznym, troskliwym,
• okazanie bezwarunkowej akceptacji,
• dbanie o dietę.

Depresja jest poważną i przewlekłą chorobą, która także dotyka dzieci i młodzież. Nie należy jej utożsamiać z chwilowym przygnębieniem i spadkiem nastroju. Co ważne, jest chorobą uleczalną. Odpowiednie i systematyczne leczenie prowadzi do ustąpienia objawów oraz pozwala na powrót do normalnego funkcjonowania. Do specjalisty rodzic powinien zgłosić się za każdym razem, gdy zauważy u dziecka zmianę zachowania, zwłaszcza tę długo się utrzymującą.

Depresja jest chorobą, która dotyka każdego człowieka. O depresji osób starszych pisaliśmy w artykule „Depresja u osób starszych”.