Termin współuzależnienie dotyczy nieprawidłowego dostosowania się do sytuacji problemowej np. życia w jednym domu z osobą uzależnioną. Osoby współuzależnione – najczęściej mężowie, żony osób uzależnionych – wymagają pomocy. Współuzależnienie jest rodzajem zaburzenia adaptacyjnego, czyli uwikłania się w relację z drugim człowiekiem. Osoba współuzależniona koncentruje swoje myśli, zachowanie, uczucia na osobie uzależnionej. Stara się przejąć kontrolę nad jej funkcjonowaniem. Zdarza się, że bierze odpowiedzialność za jej zachowanie, łagodzi konsekwencje nałogu, ukrywa prawdę przed bliskimi. 

Współuzależnienie – w jaki sposób zachowują się osoby współuzależnione?

Osoby współuzależnione cechuje zbiór charakterystycznych zachowań, które można również traktować jako objawy. 

Należą do nich następujące postawy:

Kontrolowanie

Jest to klasyczne zachowanie współuzależnienia. Potrzeba kontroli objawia się w takim postępowaniem jak: szukanie dowodów, sprawdzaniem, czy osoba uzależniona piła, gdzie to robiła, itp. Potrzeba jest tak silna, że monitorowanie odbywa się stale. Jest to sposób na zapewnienie bezpieczeństwa osoby współuzależnionej. Wszystkie takie działania są ułudą i przyczyniają się do zaniedbywania swoich potrzeb oraz są groźne dla zdrowia. Wytwarza się tzw. błędne koło – osoba uzależniona, która jest coraz bardziej kontrolowana, stara się coraz bardziej ukryć swoje nałogi, a osoba współuzależniona jeszcze bardziej zwiększa kontrolę.

Usprawiedliwianie

Objawia się wyszukiwaniem różnych wymówek i usprawiedliwień dla zachowania osoby uzależnionej. Wszystko to po to, by o problemach uzależnionej osoby, nie dowiedziało się otoczenie. Towarzyszą temu kłamstwa, manipulacje, zaprzeczenia.

Ponoszenie odpowiedzialności za osobę uzależnioną

Współuzależnieni przyjmują ciężar odpowiedzialności za funkcjonowanie rodziny, jej wizerunek, na swoje barki. Towarzyszą temu duże emocje, gdyż osoby współuzależnione czują ciężar tego zadania, który w normalnych warunkach powinien być dzielony na więcej osób.

Wyręczanie w obowiązkach

Stres wywołany codziennym obcowaniem z osobą uzależnioną powoduje również, że współuzależnieni sami wykonują codzienne obowiązki domowe. Uważają, że nie mogą liczyć na pomoc osoby uzależnionej, więc wolą wszystko robić samemu. Dzieje się tak dlatego, że osoby współuzależnione nie chcą przeżywać kolejnych rozczarowań i zmartwień.

Zły stan emocjonalny

Ciągłe zamartwianie się i przebywanie z osobą uzależnioną wpływa negatywnie na emocje osoby współuzależnionej. Popadają one w depresję, bywają agresywne, brak im cierpliwości do najbliższych. Zdarza się, że same popadają w uzależnienie.

Zaniedbywanie swoich potrzeb

Osoby współuzależnione na dalszy plan przesuwają zaspokajanie swoich potrzeb. Nierzadko również nie potrafią nawet ich wyrazić. Zaniedbują się w tym obszarze, co wpływa na ich wygląd, zdrowie, plany, rozwój. Wszystko to potęguje negatywną samoocenę, poczucie wstydu, ukrywanie tego co czują.

Parentyfikacja

Polega na włączaniu w konflikty małżeńskie swoich dzieci. Stają się one powiernikami, posłańcami w komunikacji między rodzicami. Dodatkowo dzieci są wykorzystywane do pomocy w domu i obarczane innymi obowiązkami.

Nierozłączność z osobą uzależnioną

Polega na stworzeniu toksycznej symbiozy osoby uzależnionej i współuzależnionej. 

Współuzależnienie – przyczyny

Główną przyczyną współuzależnienia jest zależność emocjonalna i materialna z osobą uzależnioną. Dodatkowo taki stan potęguje brak pracy osoby współuzależnionej, izolacja rodziny czy naciski środowiska. Pośrednią przyczyną jest nadopiekuńczość, która objawia się wytworzeniem mechanizmów kontrolowania otoczenia. 

Etapy wchodzenia we współuzależnienie od alkoholu

Współuzależnienie jest procesem, który przebiega etapami. W przypadku uzależnienia od alkoholu etapy wchodzenia we współuzależnienie dzielą się na następujące fazy:

• Początek choroby alkoholowej – alkohol spożywany jest sporadycznie, ale skutki picia już zaburzają życie rodziny. Na tym etapie widoczne jest zaprzeczanie problemowi.
• Nasilanie się problemów – jest coraz więcej sytuacji negatywnych wywoływanych piciem alkoholu. Osoba współuzależniona zaczyna ukrywać konsekwencje picia.
• Dezorganizacja – osoby współuzależnione przestają kontrolować alkoholika. W życie rodziny wdziera się chaos, dezorganizacja, lęk.
• Zmiana zachowania osoby współuzależnionej – osoba współuzależniona przestaje mieć pretensje do alkoholika. Skupia się na rozwiązywaniu codziennych problemów, niekiedy będących skutkiem alkoholizmu.
• Reorganizacja rodziny – rodzina zaczyna funkcjonować bez osoby uzależnionej. Współuzależnieni uczą się radzić samodzielnie, budują fundamenty bezpieczeństwa i poczucie własnej wartości.
• Powrót uzależnionego do rodziny – etap, który zależy od osoby uzależnionej. Gdy podejmuje on próby zerwania z nałogiem może następować powolny powrót do wcześniejszej sytuacji, gdy było częścią rodziny.

Współuzależnienie – skutki

Skutki współuzależnienia są bardzo poważne i rzutują na życie danej osoby. Zachodzą negatywne zmiany emocjonalne: obniżona samoocena, zmniejszenie zaufania do siebie, poczucie winy, brak energii i motywacji do działania, chwiejność emocjonalna. Innymi negatywnymi skutkami współuzależnienia są także negatywne zmiany własnych przekonań i brak wiary, że rodzina może wrócić do normalnego funkcjonowania. Dodatkowo mogą pojawić się u osób współuzależnionych stany depresyjne z myślami samobójczymi, zaburzenia sfery seksualnej, zażywanie leków uspokajających, nałogowe zachowania (zakupoholizm, obżarstwo). 

Leczenie współuzależnienia

Proces leczenia współuzależnienia polega na podjęciu terapii zarówno przez osobę uzależnioną, jak i współuzależnioną, czy całą rodzinę. Terapia przeprowadzana przez psychoterapeutów dla rodzin jest taka sama jak dla uzależnionych, ale nie prowadzi się jej razem. Konieczne są indywidualne zajęcia z terapeutą oraz spotkania w grupie. Grupa daje możliwość znalezienia dystansu potrzebnego do wprowadzenia zmian. Celem indywidualnej terapii jest uzyskanie świadomości, że sami jesteśmy w stanie kierować swoim życiem. Ponadto skupia się ona na zbudowaniu w osobie współuzależnionej siły i odwagi do zmian. Osoba na terapii uczy się porządkowania swoich emocje, oddzielania własnego życia od cudzego. Zdarza się, że zmiana postawy osoby współuzależnionej, będąca efektem terapii wpływa na osobę uzależnioną. Paradoksalnie może ta osoba również chcieć się zmienić i rozpoczyna proces powrotu do sytuacji przed uzależnieniem. W przypadku występowania objawów somatycznych wymagane jest włączenie w proces leczenia farmakologii.

Jednym z uzależnień jest alkoholizm, o czym pisaliśmy szerzej w artykule „Alkoholizm – przyczyny, fazy rozwoju, skutki”.