Paranoja jest zaburzeniem psychicznym polegającym na występowaniu urojeń (zaburzeń w myśleniu). Paranoja może pojawić się w dość młodym wieku, nawet u osoby trzydziestokilkuletniej (najczęściej pojawia się między 35 a 45 rokiem życia). Choroba częściej dotyka kobiety, osoby mieszkające w dużych miastach oraz te o niskim statusie społecznym. Słowo paranoja pochodzi z języka greckiego i powstało w dwóch słów: para (rozumiane jako obok, poza) oraz noos (umysł). U paranoika występuje nieprawidłowy odbiór rzeczywistości. Osoba dotknięta tym zaburzeniem nie jest w stanie zapanować nad negatywnymi emocjami i odczuciami, pomimo że ma kontakt z rzeczywistością i otoczeniem. Cechami charakterystycznymi dla paranoika jest: nieufność, poczucie krzywdy, ciągła podejrzliwość, wzmożona czujność, zwiększona wrażliwość na krytykę, skrajne postrzeganie różnych zjawisk.

Paranoja – przyczyny

Jest wiele czynników, które wywołują choroby, których skutkiem jest paranoja. Do najważniejszych należą schizofrenia, depresja, zaburzenia osobowości oraz nerwice. Paranoja może pojawić się u osób niepełnosprawnych oraz niesłyszących. Zdarza się, że jest skutkiem ubocznym zażywania narkotyków czy spożywania sporej ilości alkoholu. Innymi przyczynami paranoi są guzy mózgu, choroby Parkinsona i Alzheimera, choroby nadnerczy i tarczycy. Do powstania paranoi przyczynia się także długotrwały stres. 

Jakie są objawy paranoi?

Paranoja może objawiać się w różny sposób. 

Do najbardziej typowych objawów należą:

• błędne postrzeganie rzeczywistości, które prowadzi do nieprawidłowych spostrzeżeń,
• łatwość wpadania w rozdrażnienie i frustrację,
• nieuzasadniony niepokój,
• unikanie kontaktu z ludźmi,
• chłód emocjonalny,
• wrogie nastawienie do otoczenia,
• agresja i nerwowość,
• doszukiwanie się ukrytych motywów w działaniach innych osób,
• wpadanie w samouwielbienie,
• przeświadczenie o własnej chorobie, często bardzo poważnej.

Paranoja – rodzaje

Można wyróżnić kilka rodzajów paranoi. Najczęściej występujące warianty to:

Paranoja alkoholowa

Zwana również obłędem alkoholowym lub paranoją z zazdrości. Ten rodzaj paranoi zalicza się do psychoz alkoholowych. Charakteryzuje się urojeniami dotyczącymi niewierności małżeńskiej. Chory jest przekonany, że druga połówka ma liczne grono kochanek/kochanków. Zmusza partnerkę/partnera by przyznał się do zdrady. Paranoja w tym przypadku objawia się śledzeniem, szukaniem dowodów niewierności, żądaniem wyjaśnień od partnera. Chory jest poddenerwowany, czasami bywa agresywny.

Paranoja prześladowcza

Dotyczy osób, których trapią halucynacje i przeświadczenia, że są przez kogoś obserwowani, śledzeni. Zachowania osób trzecich interpretowane są jako spisek, zmowy dokonywane za jego plecami. Paranoi prześladowczej towarzyszy lęk, poczucie zagrożenia i braku bezpieczeństwa. Skutkuje to ograniczeniem kontaktów osobistych, niewychodzeniem z domu, sprawdzaniem, czy nie jest się podsłuchiwanym.

Paranoja hipochondryczna

Obejmuje przypadki, które mają urojenia dotyczące własnego zdrowia. Paranoik uważa, że stale jest ciężko chory. Ponieważ jego teorie nie znajdują potwierdzenia u lekarza, sam nierzadko próbuje się leczyć.

Paranoja indukowana

Zwana również obłędem udzielonym, który charakteryzuje się tym, że najbliższym osobom z otoczenia paranoika udzielają się jego urojenia. Paranoik niejako zaraża swoim myśleniem i zachowaniem bliskie osoby. Objawy ustępują zazwyczaj w sytuacji, kiedy dochodzi do rozdzielenia chorego od osób, które są z nim bliżej.

Paranoja pieniacza

Objawia się roszczeniowym zachowaniem paranoika. Chce on udowodnić, że jest pokrzywdzony i za wszelką cenę dochodzi rekompensaty swoich krzywd nie tylko wobec osób, ale również od strony różnych instytucji. Chory jest przewrażliwiony na wszelkie krytyczne uwagi wobec niego.

Paranoja wielkościowa

Paranoik ma zbyt wysoką samoocenę. Czuje się lepszy od otoczenia i jest przekonany, że jest wybitny.

Diagnozowanie i leczenie paranoi

Rozpoznaniem paranoi zajmuje się lekarz psychiatra. Przy podejrzeniu choroby przeprowadzane są badania psychiatryczne. Takie działanie pozwala na określenie czy pacjent cierpi na paranoję i jakiego jest ona rodzaju. Czasami konieczne jest poszerzenie diagnostyki, wykonanie dodatkowych badań (np. obrazowych głowy). Rozpoczęcie leczenia jest często trudne, a problemy rozpoczynają się na samym początku, gdy pacjent nie zawsze chce współpracować z rodziną i opóźnia udanie się do lekarza. Pacjent nie jest świadomy objawów choroby, więc nie widzi powodu, aby się leczyć. Psychoterapia jest podstawową metodą leczenia paranoików, zwłaszcza gdy dotyczy to pacjentów z paranoicznym zaburzeniem osobowości. Niekiedy konieczne jest połączenie dwóch metod leczenia: farmakologii i psychoterapii. W skrajnych przypadkach konieczna jest hospitalizacja pacjenta na zamkniętym oddziale psychiatrycznym. Paranoicy w trakcie leczenia nie mogą zażywać substancji psychoaktywnych oraz alkoholu. W leczeniu paranoi dużą rolę odgrywa psychoedukacja. Na takich spotkaniach chorzy i ich rodziny uświadamiani są jak sobie radzić z paranoją i jak ją leczyć.