Psychologiczne mechanizmy obronne, zwane również mechanizmami obronnymi ego, są nieświadomymi sposobami unikania i redukowania potencjalnych zagrożeń w postaci lęku, frustracji czy poczucia winy. Na ogół są nawykowe, a w pewnym nasileniu występują praktycznie u każdego człowieka. Mechanizmy obronne są zniekształceniem zachowania lub rzeczywistości. Są reakcją naszego organizmu na bardzo silne emocje, z którymi jest ciężko sobie poradzić. Pojawiają się w chwili, gdy występuje duże zagrożenie i działają jako ochrona dla naszego organizmu. Mechanizm obronny tworzy pewnego rodzaju barierę, która pomaga uporać się z ciężkimi emocjami, uczuciami. Chroni nasz umysł, przed odczuwaniem zbyt trudnych myśli. Używanie psychologicznych mechanizmów obronnych nie jest ani pozytywne, ani negatywne. Niektóre z nich są niezdrowe, inne zaś pozwalają na normalne funkcjonowanie.
Mechanizmy obronne — rodzaje
Przemieszczenie
Przemieszczenie dotyczy przekierowania myśli i emocji skierowanych na daną osobę, ale przeniesionych z emocji wywołanych impulsem kontaktu z inną osobą. Ten mechanizm obronny umożliwia ekspresję tego uczucia wobec „bezpiecznego obiektu” (te, które podświadomie są mniejszym zagrożeniem), jakim może być ktoś z rodzeństwa czy rówieśnik.
Odmowa
Jest jednym z najczęściej stosowanych mechanizmów obronnych. Polega na zaprzeczaniu, niedopuszczaniu do swojej świadomości pewnych faktów, informacji. Ponieważ prawda jest niewygodna, więc negowane jest jej występowanie. Ten mechanizm wywodzi się z dzieciństwa. Odmowa dotyczy również niebrania odpowiedzialności za swoje czyny.
Racjonalizacja
Polega na zaprzeczaniu motywom działania przy pomocy uzasadnienia, które wydaje się być bardziej logiczne lub łatwiej akceptowane społecznie niż własne impulsy. Typowe odmiany racjonalizacji to tzw. kwaśne winogrona i słodkie cytryny. Pierwsze to uznawanie za nieważny cel, którego nie osiągnęliśmy. Drugie określenie to wmawianie sobie, że przykre doświadczenia z naszym udziałem są w rzeczywistości przyjemne. Racjonalizacja jest formą obrony przed depresją. Zabezpiecza nasze poczucie wartości oraz pozwala zachować dobrą samoocenę.
Represja (wyparcie)
Ten mechanizm obronny koncentruje się na usunięciu ze świadomości myśli, impulsów, wspomnień, które przywołują bolesne skojarzenia. Pojawia się, gdy usilnie próbuje się zapomnieć negatywne, bolesne przeżycia. Represja chroni przed trudnymi wspomnieniami, szczególnie tymi z dzieciństwa. Skutkiem ubocznym wyparcia może być trudność w nawiązywaniu relacji z otoczeniem. Represja może mieć postać od chwilowych luk w pamięci po całkowitą amnezję.
Sublimacja
Jest pozytywnym przykładem mechanizmu obronnego. Polega na przekierowaniu silnych emocji na inny obiekt, lub działanie, które są bezpieczne i budujące. Najczęściej przekierowanie dotyczy różnego rodzaju aktywności fizycznych. Jest to zdrowy sposób pozbycia się negatywnych emocji.
Projekcja
Polega na przypisywaniu innym osobom własnych negatywnych myśli i uczuć. Nasze złe cechy, zachowanie przypisujemy innym ,projektując u nich lęki, obawy, agresję. W rzeczywistości to są nasze emocje. Projekcji towarzyszy zniekształcenie rzeczywistości.
Intelektualizacja
Proces intelektualizacji skupia się na oddzieleniu odczuwalnych emocji, głównie tych skrajnych od logicznego myślenia. Jest to zatem mechanizm obronny, który odcina emocje w trudnych sytuacjach na rzecz chłodnego, rzeczowego myślenia i działania. Jest to sposób obrony przed tym co przykre i przerażające.
Fiksacja
Mechanizm obronny polegający na kurczowym trzymaniu się wyuczonych zachowań, które nie dopuszczają innych myśli czy działania. Przez krótki czas odczuwalna jest ulga, po zablokowaniu zbliżającego się zagrożenia. Zachowania rutynowe, mechaniczne bronią organizm przed frustracją i lękiem.
Reakcja upozorowana
Jest to wyrażanie emocji wprost przeciwnych do tych, które faktycznie odczuwamy. Wypieramy prawdziwe odczucia, zniekształcamy rzeczywistość, by ukryć lęk, frustrację czy zazdrość. Reakcja upozorowana często jest wyrażana zbyt przesadnie.
Inne mechanizmy obronne
– aktorstwo – osoba radzi sobie ze stresem poprzez angażowanie się w działania, a nie refleksję nad wewnętrznymi uczuciami,
– afiliacja – to dążenie do bycia z innymi osobami czy grupami społecznymi, które pomagają stawić czoło konfliktom emocjonalnym i źródłom stresu,
– altruizm – osoba zajmuje się potrzebami innych ludzi, żeby w ten sposób zaspokoić własne potrzeby,
– izolacja – osoba nie potrafi doświadczyć jednocześnie elementów emocjonalnych i poznawczych, więc wyklucza elementy emocjonalne ze świadomości i traci kontakt z uczuciami z danego wydarzenia,
– dysocjacja – związana jest z utratą poczucia czasu, osobie wydaje się, że to co przeżywa teraz, wydarzyło się kiedyś i jest tylko wspomnieniem,
– unieważnienie swojego poprzedniego działania – osoba wykonuje jakieś działanie, które w symboliczny sposób naprawia lub neguje poprzednie działanie, myśli,
– dewaluacja – przypisywanie sobie lub innym wyolbrzymionych cech lub negatywnych właściwości,
– agresja bierna – wyrażenie w sposób niebezpośredni i bierny agresji wobec innych osób. Pozorna gotowość do pomocy, współdziałania,
– humor – trudne sytuacje obracane są w żart.
Mechanizmy obronne — konsekwencje
Mechanizmy obronne mogą chronić przed stresem i zapewniają zdrowe ujście. W innych przypadkach mogą z kolei powstrzymać daną osobę przed zmierzeniem się z rzeczywistością i działają jako forma samo oszustwa. Nadużywanie tych mechanizmów może przynosić negatywne skutki dla zdrowia. Warto wtedy skontaktować się ze specjalistami od zdrowia psychicznego w celu uzyskania porad i ewentualnej pomocy.